İran’da internet kesintisi: İntranet de kapandı, 10 milyon etkilendi

İran internet kesintisi, geçen hafta başlayan ve 90 saati aşkın süredir devam eden bir erişim karartmasıyla gündemde. Kesinti sırasında mobil şebekeler tamamen devre dışı kaldı, cep telefonlarında sinyal alınamıyor ve uluslararası aramalar kesildi.

Ülkede normalde internete büyük ölçüde iç ağ üzerinden, yani intranet aracılığıyla ulaşım sağlanıyordu. Ancak yetkililerin protestolar sırasında bu iç ağı da ciddi şekilde kısıtladığı ve ilk kez intranetin de kapanma noktasına geldiği bildirildi.

İntranet, devlet veya kurum kontrolündeki, dış dünyaya kapalı özel ağları tanımlıyor. Bu ağlarda erişim kimlik, yetki ve kurallarla sınırlandırılıyor; kullanıcılar ancak izin verilen VPN’lerle sınırlı küresel hizmetlere bağlanabiliyor.

İran’ın Ulusal Bilgi Ağı (SHOMA) olarak bilinen sistemi katmanlı erişim sağlıyor ve yönetim, kimin hangi sitelere erişeceğini belirleyebiliyor. Bunun sonucu olarak yerli uygulamalar öne çıkarılıyor; örnekler arasında Bale, Snapp, Tapsi ve Digikala sayılıyor ve bağımsız uzmanlar bu uygulamaların devlet gözetimine açık olabileceği konusunda uyarıyor.

Üst düzey yetkililere verilen “beyaz SIM kartlar” ise sansür ve kesintilerden daha az etkileniyor. Bu nedenle, son kesinti sırasında halk büyük ölçüde çevrimdışıyken ülke liderleri dış internet üzerinden iletişim kurmaya devam etti; örneğin Ayetullah Ali Hamaney X üzerinden aynı gün içinde en az 12 paylaşım yaptı.

İnternete erişimi engellemek için İran DNS karıştırma, BGP kontrolü, derin içerik filtreleme ve küresel ağ bağlantılarının fiziksel olarak kesilmesi gibi yöntemler kullanıyor. NetBlocks kurucusu Alp Toker, önceki dönemlerde ülke trafiğini tamamen engellemenin yaklaşık 24 saat sürdüğünü, şimdi ise bunun saniyeler içinde yapılabildiğini ve sistemden “tek bir kapatma düğmesi” gibi söz edildiğini belirtti.

İran kökenli dijital haklar uzmanı Amir Rashidi 9 Ocak’ta paylaştığı mesajda, kısa sürede cep telefonlarında sinyal kalmadığını, Ulusal Bilgi Ağı’nın da kesildiğini ve Starlink’e karşı GPS sinyalini bozmaya çalışıldığını bildirdi. Rashidi ayrıca cep telefonu sinyalinin geri döndüğünü ancak veri erişiminin sağlanmadığını, intranet altyapısında çalışan yerel hizmetlerin bile çevrimdışı olduğunu aktardı.

İnsanların dijital ekonomiye bağlılığı kesintinin ekonomik maliyetini artırıyor. Önceki yıllardaki internet kesintilerinin saatte yaklaşık 1,5 milyon dolara mal olduğuna dair tahminler bulunuyor ve 2025 için kesintilerin ülkeye en az 12,7 milyar dolarlık gelir kaybına yol açacağı öngörülmüştü. İletişim Bakanı Satar Haşemi, 10 milyondan fazla İranlının geçim kaynağının doğrudan dijital alana bağlı olduğunu kabul etmişti.

İnternet durumunu izleyen Filterbaan derneğine göre, İran Radyo ve Televizyon Kurumu (IRIB) 12 Ocak sabahı “Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler” başlıklı bir liste yayımladı. Listede yerel arama motorları, haritalar, yerel haber ajansları, video hizmetleri ve ETA, Rubika, Soroush Plus, Yes gibi yerel mesajlaşma hizmetleri yer aldı; ancak SHOMA’nın kesintisiz çalıştığına dair net bir bulgu yok ve yayımlanan liste hükümetin interneti protesto öncesi duruma tamamen döndürme niyetinde olmadığını gösteriyor.

Sonuç olarak İran’daki kesinti hem günlük iletişimi hem de dijital gelir kaynaklarını etkiliyor; intranetin de kısıtlanması olayın boyutunu büyüttü ve ekonomik zarar ile bilgi akışındaki karartma devam ediyor.